top of page

Yüklenici Arsa Sahibinden Cezai Şart ve Tazminat İsteyebilir mi?

Yazarın fotoğrafı: Üzeyir AHISKALI
Üzeyir AHISKALI
5 Eki
6 dakikada okunur

Güncelleme tarihi: 6 gün önce

Arsa payı karşılığı inşaat uyuşmazlıklarında çoğunlukla arsa sahibinin gecikme nedeniyle ileri sürdüğü talepler gündeme gelir. Oysa arsa sahibinin de sözleşmeden doğan devir, yetki verme veya işbirliği yükümlülükleri bulunabilir. Bu yükümlülüklerin ihlali, koşulları varsa yüklenicinin cezai şart veya tazminat istemesine yol açabilir.

Talebin kabulü, yalnızca inşaatın aksadığının gösterilmesine bağlı değildir. Hangi borcun ihlal edildiği, bu borcun kime ait olduğu, cezai şartın hangi davranış için kararlaştırıldığı ve istenen zararın nasıl hesaplandığı ayrı ayrı incelenir. Cezai şart ile zarar tazmini aynı koşullara tabi olmadığından talep türünün doğru belirlenmesi önemlidir.

Arsa sahibinin hangi davranışları sorumluluk doğurabilir?

Sözleşmede kararlaştırılan aşamaya rağmen pay devrinin yapılmaması, gerekli satış yetkisinin verilmemesi veya üstlenilen bir işbirliği işleminin geciktirilmesi uyuşmazlık konusu olabilir. Ancak her davranış bakımından önce sözleşmenin yükümlülüğü gerçekten arsa sahibine yükleyip yüklemediği araştırılmalıdır.

Yüklenicinin kendi edimini gereği gibi yerine getirip getirmediği de değerlendirmeye dahildir. Sözleşme devri belirli bir imalat seviyesine veya başka geçerli koşullara bağlamışsa bu koşulların gerçekleşmesi gerekir. Ayrıca arsa sahibinin ödemezlik def'i veya başka bir haklı itirazı bulunabilir.

TBK m. 112, borcun hiç veya gereği gibi ifa edilmemesinden doğan zarar sorumluluğunun temel çerçevesini düzenler. Borca aykırılık, zarar ve uygun nedensellik bağı ortaya konulmalı; borçlunun kusursuzluğunu kanıtlama imkânı da gözetilmelidir. Temerrüde dayalı taleplerde muacceliyet ve gerekli bildirimler ayrıca incelenir.

Sözleşmede cezai şart bulunması tek başına yeterli midir?

Cezai şartın varlığı kadar kapsamı da önemlidir. Yalnızca yüklenicinin geç teslimine bağlanan bir hüküm, aynı tutarın arsa sahibinden de talep edilebileceği anlamına gelmez. Hangi tarafın, hangi ihlal halinde, ne kadar ceza ödeyeceği sözleşmenin bütünüyle yorumlanmalıdır.

Günlük veya aylık ceza kararlaştırılmışsa başlangıç anı, işlemeye devam ettiği dönem ve varsa üst sınır belirlenmelidir. Devrin ihtardan belirli bir süre sonra yapılması öngörülmüşse sözleşmedeki özel süre önem taşır. Başka bir sözleşmede veya mahkeme kararında geçen süre, bütün inşaat sözleşmeleri için genel kanuni süre olarak kullanılamaz.

Ceza koşulunun bağlı olduğu asıl borcun geçerliliği de kontrol edilmelidir. Geçersiz bir ek protokoldeki ceza hükmünün varlığı, tek başına geçerli ve tahsil edilebilir bir alacak oluşturmaz. TBK m. 182 bu ilişkinin değerlendirilmesinde dikkate alınır.

İfaya ekli ceza ile seçimlik ceza nasıl ayrılır?

TBK m. 179, borcun hiç veya gereği gibi ifa edilmemesi için kararlaştırılan ceza ile belirli zamanda veya yerde ifa edilmemeye bağlanan cezayı farklı ele alır. Sözleşmede kullanılan başlık yerine hükmün gerçek içeriği esas alınır. Hiç veya gereği gibi ifa etmeme için kararlaştırılan cezada, aksi sözleşmeden anlaşılmadıkça alacaklı ifa ile ceza arasında seçim yapar.

Belirli zamanda ifaya ilişkin ceza, koşulları varsa asıl edimle birlikte istenebilir. Ancak alacaklının hakkından açıkça vazgeçmesi veya ifayı çekincesiz kabul etmesi bakımından TBK m. 179/2 dikkate alınmalıdır. Bu nedenle gecikmiş tapu devri yapılırken geçmiş döneme ait ceza talebinin durumu önem kazanır.

Önceden gönderilmiş bir ceza talebi veya çekince niteliğindeki bildirim de değerlendirmeye girebilir.

Zarar ispatlanmasa da cezai şart istenebilir mi?

TBK m. 180 uyarınca ceza koşulu, alacaklı zarara uğramamış olsa da istenebilir. Bunun için geçerli ceza hükmünün ve cezanın doğum koşullarının gerçekleşmiş olması gerekir. Zarar ispatının aranmaması, ihlalin veya ceza hesabının belgesiz bırakılabileceği anlamına gelmez.

Zarar kararlaştırılan cezayı aşıyorsa aşan kısmın istenmesi ayrıca değerlendirilir; m. 180/2, borçlunun kusurunun alacaklı tarafından ispatına ilişkin özel bir kural içerir. Aynı ekonomik kaybın farklı adlar altında iki kez karşılanmasına yol açacak bir hesap yapılmamalıdır.

Aşırı cezanın indirilmesi bakımından TBK m. 182 dikkate alınır. Bunun yanında borçlunun tacir olması halinde Türk Ticaret Kanunu m. 22 özel düzenleme içerir. Yüklenicinin tacir olması, cezayı ödeyecek arsa sahibini kendiliğinden tacir hâline getirmez. Herkesin aynı koşullarla indirim isteyebileceği veya her cezanın aynen uygulanacağı söylenemez.

Talep bütün arsa sahiplerine birlikte yöneltilebilir mi?

Birden fazla arsa sahibinin bulunması, her birinin bütün borçtan otomatik olarak müteselsilen sorumlu olduğu anlamına gelmez. TBK m. 162 çerçevesinde sözleşmesel veya kanuni dayanak araştırılmalıdır. İmza, temsil, pay dağılımı ve borcun niteliği değerlendirilir.

Bir malikin temsilci sıfatıyla hareket edip etmediği ve yetkisinin kapsamı ayrıca önemlidir. İhtarın bir kişiye ulaşması, diğer maliklerin de her durumda temerrüde düşürüldüğünü göstermez. Her muhatabın borcu, ihlali ve bildirim durumu mümkün olduğunca ayrı bir çizelgede gösterilmelidir.

Davalının yalnızca tapu maliki olması yeterli bir seçim ölçütü değildir. Sözleşmeye taraf olmayan kişinin sorumluluğu veya haksız tedbir isteyen kişiye yöneltilecek talep farklı hukuki dayanak gerektirebilir. Yanlış kişiye yöneltilen talep, esas zarar tartışmasına geçilmeden usul ve gider sorunları doğurabilir.

Zarar ve ceza hesabı nasıl hazırlanmalıdır?

Ceza hesabında sözleşme hükmü, başlangıç tarihi, bitiş tarihi, birim tutar, varsa üst sınır ve yapılmış ödemeler gösterilmelidir. Birden fazla aşama veya bağımsız bölüm için ceza öngörülmüşse bunlar birbirine karıştırılmadan hesaplanmalıdır.

Tazminatta ise her zarar kalemi için belge, tarih ve ihlalle bağlantı açıklanmalıdır. İlave finansman giderleri, şantiye giderleri veya sonuçsuz kalan işlemler ileri sürülüyorsa bunların gerçekten doğduğu ve ilgili ihlal nedeniyle oluştuğu araştırılır. Genel maliyet artışının tamamı karşı tarafa yüklenemez.

Tasarruf edilen giderler, alternatif imkânlar ve zararın büyümesine katkı sağlayan davranışlar da değerlendirilir. TBK m. 114/2'nin yaptığı gönderme kapsamında zarar ve sorumluluk hesabında haksız fiile ilişkin uygun hükümler de uygulama alanı bulabilir.

Yüklenicinin talepleri Yargıtay kararlarında nasıl sınanıyor?

Hükmün adı değil, cezayı doğuran ihlal belirleyicidir

Yargıtay 15. Hukuk Dairesinin 28.09.2020 tarihli, 2020/1511 E., 2020/2595 K. sayılı kararında sözleşme, yüklenicinin hak ettiği tapuların devri için gün ve saat belirlenip bildirilmesini öngörüyordu. Bu yükümlülüğün süresinde yerine getirilmemesine bağlanan ödeme, sözleşmedeki “tazminat” ifadesine rağmen ifaya ekli ceza olarak değerlendirildi. Sonradan devir yapılmış olması nedeniyle ceza talebini reddeden ilk derece hükmü, bölge adliye mahkemesi kararı kaldırılarak bozuldu.

Yüklenicinin devirden önce cezayı istediği yazışma ve açtığı dava, hakkı saklı tutma bakımından dikkate alındı. Ancak ilk talep yazısının her arsa sahibine ulaşıp ulaşmadığı araştırılmadan bütün maliklerin sorumluluğuna karar verilemezdi. Bu karar, ceza türü, kabul öncesi çekince ve muhatap bazındaki bildirim incelemesinin birlikte yapılması gerektiğini gösterir. Bozma kararı doğrudan ve kesin bir tahsil hükmü değildir.

Ceza hesabı yalnızca devri hak edilmiş bölümlere dayanır

Yargıtay 6. Hukuk Dairesinin 11.12.2024 tarihli, 2023/2747 E., 2024/4806 K. sayılı kararında yüklenici, kademeli ferağ yükümlülüğüne uyulmadığı için sözleşmesel ceza istiyordu. Daire, önceki aşamalarda hak edilmiş bölümlerin zamanında devredilip devredilmediği araştırılmadan talebin reddedilmesini doğru bulmadı ve karşı dava yönünden kararı bozdu. Sözleşmeyle iskâna bırakılan daire bakımından ise ceza hesabı yapılmaması gerektiğini belirtti.

Hesabın başlangıcı da soyut gecikme iddiasına bırakılmadı: ihtarın tebliği, sözleşmedeki ek sürenin bitimi ve karşı davada incelenen dönem esas alındı. Kararda uygulanan on beş gün, genel bir kanuni süre değildir. Uygulamada hangi bağımsız bölümün hangi tarihte hak edildiği ile ceza süresinin hangi sözleşme hükmünden çıktığı ayrı gösterilmelidir. Asıl davadaki temyiz taleplerinin tutar nedeniyle reddedilmiş olması da karşı dava hakkındaki bozma sonucuyla karıştırılmamalıdır.

Arsa sahibinin devirden kaçınması haklıysa gecikme talebi reddedilebilir

Yargıtay 6. Hukuk Dairesinin 11.09.2025 tarihli, 2024/2924 E., 2025/2876 K. sayılı kararında yüklenici, son bağımsız bölümlerin verilmemesi nedeniyle gecikme tazminatı talep etmişti. Sözleşme, bu devirleri yalnızca iskân alınmasına değil, eksik işlerin tamamlanmasına ve son teminat bölümü için kesin kabule de bağlıyordu. Daire, ilgili işler tamamlanmadığı halde arsa sahiplerinin devir yapmamakta haklı olup olmadıkları değerlendirilmeden tazminata hükmedilmesini hatalı buldu; diğer nedenlerle birlikte kararı bozdu.

Aynı dosyada daha önceki aşamalarda hak edilen devirlerin gecikmesi de ayrı incelenmeliydi. Bu ayrım önemlidir: Son teminat bölümüne henüz hak kazanılmamış olması, önceki aşamaların incelemesini ortadan kaldırmadığı gibi, önceki devir gecikmesi de tamamlanmamış son aşama için otomatik tazminat hakkı vermez. Talep hazırlığında genel bir “tapular verilmedi” anlatımı yerine her borcun ifa sırası ve koşulları ortaya konulmalıdır.

Talep hazırlığında hangi belgeler gerekir?

  • Ana sözleşme, geçerli ek protokoller ve ceza maddesinin tam metni

  • Devir takvimi, paylaşım çizelgesi ve güncel tapu kayıtları

  • İlgili aşamanın tamamlandığını gösteren teknik belgeler

  • Her muhatap için ihtar ve bildirimlerin ulaşma kayıtları

  • Çekince içeren yazışmalar, kabul ve teslim tutanakları

  • Kalemlere ayrılmış hesap ile fatura, ödeme ve finansman belgeleri

Sık sorulan sorular nelerdir?

Sözleşmede ceza yoksa yüklenici hiçbir şey isteyemez mi?

Cezai şart talebi için sözleşmesel dayanak gerekir. Bunun bulunmaması, koşulları varsa genel hükümlere göre zarar tazmini istenmesini kendiliğinden engellemez. Ancak zarar ve diğer sorumluluk koşulları ayrıca ortaya konulmalıdır.

Tapuyu devralmak geçmiş ceza talebini mutlaka ortadan kaldırır mı?

Her durumda değil. Ceza türü, kabulün koşulları, önceden yapılmış bildirimler ve hakkın saklı tutulup tutulmadığı değerlendirilir. Gecikmiş ifanın kabulünden önce bu konunun açıklığa kavuşturulması önemlidir.

Aynı gecikme için hem ceza hem bütün zararlar istenebilir mi?

Bütün kalemler otomatik olarak toplanamaz. Cezanın niteliği, zararın kapsamı, TBK m. 180 ve mükerrer giderim ihtimali incelenir. Aşan zarar talebi için ilgili özel ispat koşulları gözetilmelidir.

Sonuç olarak talep nasıl yapılandırılmalıdır?

İhlal edilen borç, sorumlu kişi, talep türü ve hesap dönemi ayrı belirlenmelidir. Gecikmiş ifa kabul edilirken talebin korunması da ihmal edilmemelidir. Arsa sahibinin gecikme iddialarıyla karşılaşılması halinde gecikme tazminatı ve kira kaybı hakkındaki açıklamalar birlikte değerlendirilebilir. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut uyuşmazlığa ilişkin hukuki görüş yerine geçmez.

İlgili rehberler

© 2026 Av. Üzeyir Ahıskalı

  • LinkedIn
bottom of page