Kat Karşılığı İnşaatta Arsanın Boş ve İnşaata Elverişli Teslimi
Güncelleme tarihi: 4 Kas
Kat karşılığı inşaat sözleşmesinde yalnız yüklenicinin binayı ne zaman bitireceği değil, arsanın hangi tarihte ve hangi koşullarda teslim edileceği de belirleyicidir. Eski yapı, taşınmazı kullanan kişiler, gerekli belgelerin eksikliği veya sözleşmede kaldırılması üstlenilmiş bir kayıt, işe başlamayı etkileyebilir. Ancak her sorun bütün gecikmenin otomatik olarak arsa sahibine yüklenmesine de yol açmaz.
Uyuşmazlıkta önce kimin neyi üstlendiği, sonra gerçek engelin ne olduğu ve inşaat programını hangi tarihler arasında etkilediği belirlenir. Yargıtay 23. Hukuk Dairesinin 22.05.2014 tarihli, 2014/1363 E., 2014/3971 K. sayılı kararı, kendi teslim yükümlülüğünü yerine getirmeyen arsa sahibinin karşı taraftan ifa istemesinin sınırlarını somutlaştırır. Karar, bütün ipoteklerin ruhsata engel olduğu biçiminde genellenmemelidir.
İnşaata elverişli teslim yalnız anahtar vermek midir?
Hayır. Arsanın fiilen kullanılabilir olması ile sözleşmede öngörülen hukuki ve idari hazırlıkların tamamlanması birlikte değerlendirilir. Teslimin kapsamı sözleşmeden çıkarılır: Eski binayı kim yıkacaktır, kiracılar veya diğer kullanıcılarla ilgili işlemleri kim yürütecektir, tevhit ve proje başvurusunu kim yapacaktır? Tapudaki hangi kayıtların hangi aşamada kaldırılacağı açıkça kararlaştırılmış mıdır?
Yıkımın yükleniciye bırakıldığı bir sözleşmede eski binanın hâlen bulunması, tek başına arsa sahibinin teslim borcuna aykırı davrandığını göstermez. Aynı şekilde gerekli vekâlet ve belgeler verilmiş olmasına rağmen başvuruyu yapmayan yüklenici, soyut biçimde “arsa hazır değildi” diyerek gecikmeyi açıklayamaz. Teslimin hukuki anlamı, işin fiilî koşulları ve tarafların üstlendiği edimlerle birlikte ele alınır.
TBK 97: Kendi borcunu yerine getirmeyen taraf ifa isteyebilir mi?
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun 97. maddesine göre, karşılıklı borç yükleyen sözleşmede ifa isteyen tarafın kendi borcunu yerine getirmiş veya yerine getirmeyi önermiş olması gerekir. Sözleşmenin koşul ve özelliklerine göre daha sonra ifa hakkı bulunan durumlar bunun dışındadır. Bu nedenle her iki tarafın borçlarının aynı anda veya aynı sırayla doğduğu varsayılmamalıdır.
Örneğin arsa sahibinin önce boş teslimi ve belirli belgeleri sağlaması, yüklenicinin bundan sonra ruhsat başvurusu yapması kararlaştırılmış olabilir. Bu ön koşullar yerine gelmeden yüklenicinin başvuru yapmamasını doğrudan temerrüt saymak isabetli olmayabilir. Buna karşılık yüklenicinin daha önce yapabileceği proje hazırlığı veya üstlendiği başka işlemler varsa, bunları neden yapmadığı ayrıca incelenir.
TBK 106 da gereği gibi önerilen edimi haklı sebep olmaksızın kabul etmeyen veya ifa için kendisinin yapması gereken hazırlık fiillerinden kaçınan alacaklının temerrüdünü düzenler. Her olayda borçlu temerrüdü ile alacaklı temerrüdü aynı değildir. Arsanın teslim edilmemesi, gerekli iş birliğinin yapılmaması ve teslim teklifinin reddedilmesi ayrı ayrı nitelendirilmelidir.
Yargıtay 2014 kararında fesih neden reddedildi?
Yargıtay 23. Hukuk Dairesinin 22.05.2014 tarihli, 2014/1363 E., 2014/3971 K. sayılı kararında arsa sahipleri, yüklenicinin sözleşmedeki süre içinde ruhsat alıp inşaata başlamadığını ileri sürerek sözleşmenin feshini ve tapudaki şerhin terkinini istemişti. Uyuşmazlık, birleştirilen parseller üzerinde yapılacak inşaata ilişkindi.
Mahkeme; arsa sahiplerinin tapu kayıtlarındaki ipotekleri kaldırmadığını ve bir parselde bulunan eski binanın yıkılarak kaldırılmadığını, bu nedenle yüklenicinin yapı ruhsatı alamadığını kabul etti. Kendi edimini yerine getirmeyen tarafın karşı taraftan ifa isteyemeyeceği sonucuyla davayı reddetti. Yargıtay, önceki bozma doğrultusunda yapılan incelemeyi ve verilen ret hükmünü onadı.
Kararda olayın zamanı bakımından 818 sayılı eski Borçlar Kanunu’nun 81. maddesi uygulanmıştır. Bugünkü TBK 97, karşılıklı sözleşmelerde ifa sırası yönünden aynı temel ilkeyi içerir. Bununla birlikte karar, bütün sözleşmelerde yıkım yükümlülüğünün arsa sahibine ait olduğu veya ipotekli bir taşınmazda hiçbir zaman ruhsat alınamayacağı şeklinde okunamaz. Somut sözleşme, belediye yazıları ve kabul edilen engel birlikte belirleyici olmuştur.
İpotek, haciz veya şerh varsa inşaat mutlaka durur mu?
Tapu kaydındaki bir belirtmenin varlığı, tek başına her işlem için aynı sonucu doğurmaz. Kaydın türü, kapsamı ve etkilediği işlem ayrılmalıdır. Ruhsat alınmasına engel olduğu ileri sürülüyorsa, ilgili idarenin hangi işlem veya belgeyi neden yapamadığı gösterilmelidir. Finansman veya satış güçlüğü ile hukuken ruhsat verilememesi de birbirine karıştırılmamalıdır.
Taraflar ipoteğin kaldırılmasını sözleşmede açık bir ön koşul yapmış olabilir. Bu durumda kayıt idari yönden mutlak engel oluşturmasa bile sözleşmedeki borca aykırılık ayrıca tartışılabilir. Ancak bunun bütün inşaat süresini ne ölçüde etkilediği yine açıklanmalıdır. Aynı olayda birden fazla gecikme sebebi varsa, tek bir tapu kaydı üzerinden bütün sorumluluğu karşı tarafa yüklemek yeterli değildir.
Yüklenici engeli fark ettiğinde ne yapmalıdır?
TBK 471 yüklenicinin sadakat ve özen borcunu düzenler. TBK 472’nin üçüncü fıkrası ise iş sahibinin gösterdiği yerin elverişsizliğinin veya işin gereği gibi ve zamanında yapılmasını tehlikeye düşüren başka durumun hemen bildirilmesini gerektirir; bildirim yapılmazsa bundan doğan sonuçlardan sorumluluk gündeme gelir. Uzun süre sessiz kalıp yalnız dava aşamasında engel ileri sürmek ispatı ve değerlendirmeyi güçleştirir.
Bildirimde engelin yeri, niteliği, ilk öğrenildiği tarih, hangi işlemi durdurduğu ve çözüm için karşı taraftan ne istendiği belirtilmelidir. İdareden alınan yazı veya eksik belge listesi eklenebilir. Süre ve zarar konusunda hakların saklı tutulması yararlıdır; fakat bu ifade, gerçekte bulunmayan bir engeli veya kanıtlanmamış bir zararı tek başına oluşturmaz.
Gecikme süresi ve sorumluluk nasıl ayrılır?
İşe başlama ve teslim tarihlerinin hangi olaya bağlandığı sözleşmeden çıkarılmalıdır: imza tarihi, boş teslim, ruhsat alınması veya belirli belgelerin tamamlanması farklı başlangıçlar olabilir. Ardından fiilî olaylar tarih sırasına konulur. Engel kalktıktan sonra yüklenicinin makul hazırlık ve çalışma sürecini başlatıp başlatmadığı da değerlendirilir.
Örneğin yıkımın tamamlanmaması iki aylık bir dönemde ruhsat işlemini gerçekten durdurmuş olabilir. Bu durum, engel kalktıktan sonraki sekiz aylık hareketsizliğin tamamını kendiliğinden açıklamaz. Tersine, ruhsat başvurusunun zaten yükleniciden kaynaklanan başka eksiklerle beklediği dönemde arsadaki bir sorunun bütün gecikmenin tek sebebi olduğu da varsayılamaz. Teknik rapor, eşzamanlı gecikmeleri ve nedensellik bağını göstermelidir.
Fesih, ifa ve tazminat yolları hangi sırayla düşünülür?
TBK 117’de muaccel borç ve temerrüt koşulları düzenlenir; kural olarak ihtar aranır, birlikte belirlenen ifa günü gibi istisnalar bulunur. Karşılıklı sözleşmelerde TBK 123 uygun süre verilmesini, 124 süre verilmesinin gerekmediği durumları, 125 ise ifa ve gecikme tazminatı, ifadan vazgeçerek zarar isteme veya sözleşmeden dönme seçeneklerini düzenler. Bu hakların koşulları ve birbirleriyle ilişkileri değerlendirilmeden gelişigüzel seçim yapılmamalıdır.
TBK 473, yüklenicinin işe başlamaması veya işi geciktirmesi nedeniyle eserin kararlaştırılan zamanda bitmeyeceğinin açıkça anlaşıldığı belirli durumlarda teslim gününü beklemeden dönme imkânı tanır. Ancak iş sahibine yüklenebilen bir engel varsa bu hüküm otomatik çözüm değildir. Arsa payı devri, tapu şerhi ve üçüncü kişilerin hakları içeren sözleşmelerde, bir ihtar gönderilmesinin tapu kayıtlarını kendiliğinden sildiği veya bütün uyuşmazlığı sona erdirdiği sanılmamalıdır.
Teslim tutanağında neler yazılmalı?
Ada, parsel, teslim tarihi ve teslimde bulunan kişilerin yetkileri.
Taşınmazdaki yapıların ve fiilî kullanıcıların durumu; anahtar ve belge teslimi.
Yıkım, tahliye, proje, ruhsat ve tapu işlemlerinden hangilerinin tamamlandığı.
Devam eden engeller, bunları giderecek taraf ve kararlaştırılan tarihler.
Fotoğraf, tutanak ve idari yazıların ek listesi ile tarafların açık çekinceleri.
“Arsa teslim edildi” şeklindeki tek cümle, sonradan bütün bu soruları cevaplamayabilir. Fiilî teslim ile hukuki engellerin kaldırıldığı beyanı birbirinden ayrılmalıdır. Tarafların süre başlangıcını değiştiren bir ek protokol düzenlemesi hâlinde, bunun önceki gecikme ve tazminat taleplerine etkisi de açıkça ele alınmalıdır.
Deliller kaybolmadan nasıl korunur?
HMK 400, hukuki yarar bulunması koşuluyla gelecekteki veya görülmekte olan davada kullanılacak delilin tespitine imkân verir. Yıkım veya inşaat ilerledikçe eski durumun kanıtlanması zorlaşacaksa keşif ve bilirkişi incelemesi gündeme gelebilir. Delil tespiti, fesih veya tazminat talebinin haklı bulunduğu anlamına gelmez; mevcut durumu korumaya hizmet eder.
Sözleşme ve ekleri, tarihli tapu kayıtları, belediye başvuru evrakı, eksik belge bildirimleri, vekâletnameler, ihtarlar ve teslim fotoğrafları birlikte incelenmelidir. İnceleme sonunda hangi engelin hangi borca ilişkin olduğu, kime bildirildiği ve ne zaman kalktığı ortaya konulabilmelidir. Sağlam bir dosya, yalnız “inşaat başlamadı” iddiasından daha fazlasını içerir.
Kaynaklar: TBK 97, 106, 117, 123–125 ve 470–473; HMK 400; Yargıtay 23. Hukuk Dairesi, 22.05.2014, 2014/1363 E., 2014/3971 K. Kararın eski kanuna dayanan değerlendirmesi, güncel hükümlerle bağlantısı ve somut olaya özgü sınırları birlikte açıklanmıştır.


