Vasi Atanması: Başvuru, Sağlık Raporu ve Vasi Yetkileri
Güncelleme tarihi: 4 Kas
Yaşlı bir anne veya babanın banka işlemlerini yapamaması, ağır hastalık nedeniyle işlerin takip edilememesi ya da kişinin malvarlığını kendisine zarar verecek biçimde yönetmesi, ailelerde “vasi atanması gerekir mi?” sorusunu doğurur. Ancak yaşlılık, engellilik veya aile içindeki bir anlaşmazlık tek başına vasi atanması için yeterli değildir. Kişinin korunma ihtiyacı, kanundaki sebep ve uygulanacak tedbirin kapsamı somut olarak belirlenmelidir.
Vesayet, bir yakına başkasının malvarlığı üzerinde serbestçe tasarruf etme yetkisi vermez. Amaç, vesayet altındaki kişinin haklarını ve menfaatlerini korumaktır. Bu rehber; Türk Medeni Kanunu’ndaki güncel koşulları, sağlık kurulu raporunu, başvuru belgelerini, vasi seçimini, izin gerektiren işlemleri ve ilgili Yargıtay kararlarını açıklar.
Vasi, kayyım ve vekil arasındaki fark nedir?
TMK m.403’e göre vasi, vesayet altındaki küçüğün veya kısıtlının kişiliği ve malvarlığıyla ilgili menfaatlerini korur ve hukuki işlemlerde onu temsil eder. Kayyım ise belirli işleri görmek veya bir malvarlığını yönetmek üzere atanır. Dolayısıyla yalnız bir işlemde temsil ihtiyacı bulunması, her zaman kişinin bütün hukuki işlemlerini etkileyen kısıtlama tedbirini gerektirmez.
Vekâletname, geçerli irade açıklaması ve gerekli ehliyeti bulunan kişinin kendi seçtiği temsilciye yetki vermesidir; mahkemece vasi atanmasından farklıdır. Kişi gerekli ayırt etme gücünü taşımıyorsa sadece işlemleri kolaylaştırmak amacıyla vekâletname alınması çözüm değildir. Öte yandan ehliyeti bulunan kişinin sırf hastaneye gitmesi veya fiziksel güçlük yaşaması nedeniyle otomatik olarak kısıtlanması da doğru olmaz. Gerektiğinde kayyım veya yasal danışmanlık gibi daha sınırlı çözümler değerlendirilir.
Hangi hâllerde vasi atanabilir?
TMK m.404, velayet altında bulunmayan küçüğün vesayet altına alınmasını düzenler. Erginler bakımından m.405; akıl hastalığı veya akıl zayıflığı nedeniyle işlerini göremeyen, korunma ve bakımı için sürekli yardıma ihtiyaç duyan ya da başkalarının güvenliğini tehlikeye sokan kişinin kısıtlanmasını öngörür. Kanuni değerlendirme tanının adına değil, kişinin işlevine ve korunma ihtiyacına da ilişkindir.
TMK m.406’da savurganlık, alkol veya uyuşturucu bağımlılığı, kötü yaşama tarzı veya malvarlığını kötü yönetme sebebiyle kendisini ya da ailesini darlık veya yoksulluğa düşürme tehlikesi doğuran ve bu nedenle devamlı korunma/bakıma ihtiyaç duyan ya da başkalarının güvenliğini tehdit eden kişi ele alınır. Ailenin bir harcamayı beğenmemesi veya ileride mirasın azalacağını düşünmesi, bu koşulların yerine geçmez.
TMK m.408 ise yaşlılığı, engelliliği, deneyimsizliği veya ağır hastalığı nedeniyle işlerini gerektiği gibi yönetemediğini ispat eden erginin kendi isteğiyle kısıtlanmasını düzenler. Bu yolun kişinin isteğine dayandığı unutulmamalıdır. Hastalık veya yaş sebebiyle yapılan her yakın başvurusu m.408 kapsamında kabul edilmez; ileri sürülen gerçek sebebe göre değerlendirme yapılır.
Cezaevindeki herkese vasi atanır mı?
Hayır. Eski metinlerdeki “bir yıl veya daha uzun hapis cezasına mahkûm olan her ergin kısıtlanır” açıklaması güncel kural değildir. TMK m.407, 2 Mart 2024 tarihli 7499 sayılı Kanun’la yeniden düzenlenmiştir. Kesinleşmiş hapis cezasının infazı için ceza infaz kurumunda bulunan ergin kişi, isteği üzerine kısıtlanır veya kendisine kayyım atanır.
Toplam beş yıl veya daha fazla kesinleşmiş hapis cezasının infazı amacıyla kurumda bulunan ergin ise isteği olmasa da kişiliğinin veya malvarlığının korunması bakımından gerekli görülürse kısıtlanabilir. Mahkeme karar vermeden önce hükümlüyü dinler. Bu nedenle yalnız ceza süresini görmek yeterli değildir; kesinleşme, infaz kurumunda bulunma ve korunma ihtiyacı koşulları da önemlidir. Tutukluluk ile kesinleşmiş cezanın infazı aynı durum değildir.
Hangi mahkemeye ve hangi belgelerle başvurulur?
TMK m.397’ye göre vesayet makamı sulh hukuk, denetim makamı asliye hukuk mahkemesidir. M.411 uyarınca yetki, küçüğün veya kısıtlanması istenen kişinin yerleşim yerindeki vesayet dairelerine aittir. Vasi adayının kendi adresi, tek başına yetkili mahkemeyi belirlemez. Başvuruda kısıtlanması istenen kişi ve önerilen vasi açıkça tanıtılmalı; talebin hukuki ve fiili sebepleri açıklanmalıdır.
İlgilinin kimlik ve yerleşim yeri bilgileri; başvuranın yakınlığı veya başvuru sebebi.
Varsa mevcut sağlık raporları, tedavi kayıtları ve korunma ihtiyacını gösteren belgeler.
Günlük işlerdeki somut güçlükler; gerekli ise malvarlığı, borç ve işlem bilgileri.
Vasi adayının kimliği, iletişimi, uygunluğu, kişiyle ilişkisi ve bilinen menfaat çatışmaları.
Hükümlülüğe dayanılıyorsa kesinleşmiş ceza ve infaz bilgileri; acil işlem varsa bunu açıklayan belgeler.
Dilekçe “yaşlandı, vasi istiyoruz” düzeyinde bırakılmamalıdır. Hangi işlemlerin yapılamadığı, ne tür bir zarar riski bulunduğu ve neden önerilen temsil biçiminin gerekli olduğu somutlaştırılmalıdır. Mahkeme gereken araştırmayı yapabilir ve rapor aldırabilir; elinizdeki özel raporu mahkeme sevkiyle alınacak bütün incelemelerin yerine geçen kesin belge olarak görmek doğru değildir.
Sağlık raporu ve kişinin dinlenmesi zorunlu mu?
TMK m.409, akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle kısıtlamaya ancak resmî sağlık kurulu raporuyla karar verilebileceğini söyler. Tek hekim görüşü ile kurul raporu aynı değildir. Rapor kişinin durumu ve kısıtlama sebebiyle ilgili olmalıdır; yalnız engellilik yüzdesi veya hastalık adı üzerinden otomatik sonuç çıkarılmaz. Raporun düzenlenmesi için gerekli hâllerde m.436 hükümleri uygulanır.
Aynı maddeye göre kişi dinlenilmeden savurganlık, bağımlılık, kötü yaşama tarzı, kötü yönetim veya kendi isteği sebebiyle kısıtlanamaz. Akıl hastalığı veya zayıflığı bakımından hâkim kurul raporunu dikkate alarak kişiyi dinleyebilir. Hükümlüler için de güncel m.407’de dinleme hükmü vardır. Korunması istenen kişinin görüşü, sadece aile üyelerinin beyanları arasında kaybolmamalıdır.
Yargıtay kararları başvurunun nasıl incelenmesini istiyor?
Yargıtay 18. Hukuk Dairesi, 19.04.2016, E.2016/6449, K.2016/6201: Daire, akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle kısıtlamada tek hekim raporuyla yetinilmesini uygun bulmadı; resmî sağlık kurulu incelemesinin gerekliliğini vurguladı. Ayrıca birden fazla kişinin vasi olarak atanmasında birlikte çalışma rızası ve görev/yetki düzeninin gözetilmesi gerektiğini belirterek kararı bozdu. Kararın sağlık kurulu ve vasi görevinin açıklığına ilişkin ilkeleri önemlidir; sonraki mevzuat değişiklikleri de güncel başvuruda ayrıca esas alınır.
Yargıtay 8. Hukuk Dairesi, 19.03.2019, E.2018/11560, K.2019/2900: Yaşlı bir kişinin malvarlığını savurganca yönettiği iddiasıyla yapılan başvuruda, akıl sağlığına ilişkin rapor tek başına yeterli değerlendirme sayılmadı. M.406 kapsamında ileri sürülen somut olguların da araştırılması gerektiği belirtilerek karar bozuldu. Sonuç, akıl sağlığı yerinde olan herkesin kısıtlanabileceği değildir; ileri sürülen ayrı kanuni sebebin kendi koşullarıyla incelenmesidir.
Vasi olarak kim seçilir?
TMK m.413, görevi yapabilecek yetenekte bir erginin atanmasını öngörür. Gerekli hâllerde birden fazla vasi belirlenebilir; rızaları olmadan kişilere ortak görev yüklenemez. M.414 gereğince haklı engel yoksa eş veya yakın hısımlardan uygun olanlar öncelikle değerlendirilir; yakınlık ve kişisel ilişkiler dikkate alınır. M.415 kapsamında kişinin veya anne-babasının gösterdiği aday da haklı engel bulunmadıkça önem taşır.
Akraba olmak otomatik atama hakkı sağlamaz. Menfaat çatışması, düşmanlık, görevi yürütme yeterliliği ve kanundaki engeller araştırılır. Örneğin kişinin malını kendi adına almak isteyen bir yakın ile korunacak kişinin çıkarları çatışabilir. Böyle bir durumda belirli işlem için temsil kayyımı veya başka uygun önlem gerekebilir. Mahkeme kararının amacı aile içindeki bir tarafı güçlendirmek değil, korunacak kişinin yararını sağlamaktır.
Vasi banka hesabını ve taşınmazları serbestçe yönetebilir mi?
Vasi, kısıtlının parasını kendi parası gibi kullanamaz. TMK m.454, malvarlığını iyi bir yönetici gibi özenle yönetme, hesap tutma ve en az yılda bir mahkemeye hesap sunma yükümlülüğü getirir. Gelir, gider, bakım ve tedavi ödemeleri belgelenmeli; kişisel harcamalarla karıştırılmamalıdır. Banka işlemlerinde atama kararının kapsamı, gerekiyorsa ek izin ve kurumun istediği temsil belgeleri kontrol edilir.
TMK m.462; taşınmaz alımı, satımı ve rehnedilmesi, olağan yönetim dışındaki önemli malvarlığı işlemleri, ödünç verme/alma, dava açma ve sulh gibi sayılan işlemler için vesayet makamının iznini arar. Acele hâllerde vasinin geçici önlem yetkisi ayrıca saklıdır. M.463’te mirasın kabulü veya reddi gibi bazı işlemler için vesayet makamından sonra denetim makamının da izni gerekir. Yalnız vasi atama kararı göstermek her işlemi yapmaya yetmez.
TMK m.449 ayrıca vesayet altındaki kişi adına kefalet, vakıf kurma ve önemli bağışlarda bulunmayı yasaklar. Yasak işlem ile izinle yapılabilen işlem farklıdır. “Mahkemeden izin alırsam her şeyi yapabilirim” yaklaşımı doğru değildir. Kısıtlının malının korunması, işlemden beklenen yarar ve kanuni sınırlar her aşamada gözetilmelidir.
Vasinin işlemlerine nasıl itiraz edilir, görev ne zaman biter?
TMK m.461, ayırt etme gücü bulunan vesayet altındaki kişiye ve her ilgiliye vasinin eylem ve işlemleri için vesayet makamına şikâyet imkânı tanır. Vesayet makamının kararına karşı tebliğden itibaren on gün içinde denetim makamına itiraz edilebilir. Vasi atamasına itiraz ve kısıtlama kararına karşı başvuru yolları ayrıca değerlendirilir; bütün kararların aynı usule tabi olduğu varsayılmamalıdır.
Vasi kural olarak iki yıllığına atanır; TMK m.456 uyarınca süre ikişer yıl uzatılabilir. Atama süresiyle vesayetin devamı aynı konu değildir. Kısıtlama sebebi sona ermişse m.472 kapsamında kaldırılma istenebilir. Akıl hastalığı veya zayıflığı sebebinin ortadan kalkmasında m.474 uyarınca resmî sağlık kurulu raporu gerekir. Durum değiştiğinde eski kararla sınırsız şekilde devam etmek yerine mahkemeye güncel bilgi sunulmalıdır.
Sık sorulan sorular
Demans tanısı konulması vasi için tek başına yeterli mi?
Tanı önemlidir fakat kişinin işlerini görme ve korunma ihtiyacıyla birlikte değerlendirilir. Akıl hastalığı veya zayıflığına dayanılan kısıtlamada resmî sağlık kurulu raporu gerekir. Somut işlev kaybı ve temsil ihtiyacı açıklanmalıdır.
Tek bir satış işlemi için mutlaka vasi mi gerekir?
Her durumda değil. Kişinin ehliyeti, temsil ihtiyacının sebebi ve varsa çıkar çatışması değerlendirilir. Geçerli vekâlet, belirli iş için kayyım veya başka koruma tedbiri somut olaya göre uygun olabilir. Kısıtlama sırf işlemi kolaylaştıran standart bir yöntem değildir.
Acil ödeme veya dava süresi varsa mahkeme beklenmeli mi?
Acil ihtiyaç dilekçede belgeleriyle açıklanmalıdır. TMK m.420’deki geçici önlemler ve ilgili işlem için gerekli temsil/izin düzeni mahkemeden istenebilir. Acil durum, bir yakının kendiliğinden kişinin bütün hesaplarını kullanmasına yetki vermez.
İlgili rehberler
Aile Hukuku bölümüne ek olarak noterde veli, vasi ve kayyım belgeleri ile ehliyetsizlik ve vekâlet görevinin kötüye kullanılması yazıları incelenebilir.


