Ticari Defterler Davada Delil Olur mu? HMK m.222 | 2026
Güncelleme tarihi: 6 gün önce
Ticari defterler, gerekli koşullar varsa sahibi lehine veya aleyhine delil olabilir. Ancak muhasebe programından alınmış bir cari hesap dökümü, tek başına her alacağı ispatlayan belge değildir. Uyuşmazlığın ticari niteliği, kayıtların usulü, karşı tarafın defterleri ve işlemi gösteren diğer belgeler birlikte değerlendirilir.
Özellikle “benim defterimde alacak yazıyor”, “karşı taraf defterini getirmedi” ve “karşı tarafın düzgün tutulmuş defterinde bu işlem yok” durumları aynı sonucu doğurmaz. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 222. maddesi bu ayrımları düzenler. Bu rehber, kayıtların hangi şartlarla kullanılabileceğini ve iki güncel Yargıtay kararının uygulamaya etkisini açıklar.
HMK m.222 hangi davalarda uygulanır?
HMK m.222/1, mahkemenin ticari davalarda tarafların ticari defterlerinin ibrazına kendiliğinden veya taraflardan birinin istemi üzerine karar verebilmesini öngörür. Dolayısıyla sadece tarafın “defterime bakılsın” demesiyle sınırlı bir düzenleme değildir. Bununla birlikte her para alacağı ticari dava olmadığı gibi, bir şirketin taraf olduğu her uyuşmazlık da sırf bu nedenle aynı ispat rejimine tabi olmaz.
Uyuşmazlığın kaynağı ve tarafların sıfatı önce belirlenmelidir. Mal veya hizmetin hangi işletme için alındığı, sözleşmenin tarafı ve faturanın kime düzenlendiği önemlidir. Bir şirketin ortağı ile şirketin kendisi ayrı kişilerdir; şirkete yapılan ödeme kendiliğinden ortağın şahsi borcunu kapatmaz. Defter incelemesinin doğru kişi ve doğru hesap üzerinden yapılması gerekir.
Defterin sahibi lehine kullanılmasının şartları
HMK m.222/2, defterlerin kanuna göre eksiksiz ve usulüne uygun tutulmasını, gerekli açılış ve kapanış onaylarının bulunmasını ve kayıtların birbirini doğrulamasını arar. Sadece bir defterde veya tek bir hesap sayfasında alacak görünmesi yeterli değildir. İşleme ilişkin yevmiye kaydı, yardımcı hesap, fatura ve ödeme belgelerinin uyumu araştırılır.
Maddenin üçüncü fıkrası, usulüne uygun kayıtların sahibi ve halefleri lehine delil niteliğini karşı tarafın kayıtları ve kesin delillerle ilişkilendirir. Diğer tarafın aynı şartlara uygun defterlerindeki kayıtların aykırı olmaması, defterlerini ibraz etmemesi ve kayıtların aksinin senet veya diğer kesin delillerle ispatlanması ihtimalleri bu çerçevede değerlendirilir. Defterlerin şeklen düzenli olması, aksi kanıtlanamaz bir alacak yaratmaz.
Örneğin aynı faturanın alıcı defterinde borç, satıcı defterinde alacak olarak yer alması işlemin ispatında önemlidir. Fakat sonradan yapılmış banka ödemesi, mahsup anlaşması veya geçerli ibra varsa bunlar da araştırılır. Eski bir tarihli bakiyeyi gösterip daha sonraki ödemeyi dışarıda bırakmak, hesap ilişkisinin tamamını göstermeyecektir.
Defter sunmamak ile defterde kayıt bulunmamak farklıdır
HMK m.222/3'te 7251 sayılı Kanunla yapılan değişiklik önemlidir. Karşı tarafın usulüne uygun defterlerinde ilgili konuda hiçbir kayıt bulunmaması halinde, kişinin kendi defterleri lehine delil olarak kullanılamaz. Buna karşılık karşı tarafın defterlerini hiç ibraz etmemesi, kanunun ayrıca düzenlediği bir ihtimaldir. “Kayıt yok” ile “defter yok” ifadeleri birbirinin yerine kullanılamaz.
Örneğin satıcı defterindeki faturaya karşı alıcı defterleri incelenmiş ve bu işlem hiç kaydedilmemişse, yalnız satıcının kaydına dayanılarak m.222 kapsamında lehe sonuç çıkarılamaz. Bu, alacağın kesinlikle bulunmadığı anlamına gelmez: sözleşme, teslim belgesi, banka kaydı veya başka elverişli delillerle ispat imkânı ayrıca değerlendirilir. Karşı tarafın kayıt tutmamasını her durumda borcu ortadan kaldıran bir araç olarak görmek de yanlıştır.
Defter ibraz etmemenin sonuçları için mahkemenin hangi defterleri, hangi dönem için, ne sürede ve hangi ihtarla istediği önemlidir. HMK m.219–220 kapsamındaki belge ibrazı kurallarıyla birlikte somut işlem değerlendirilir. Defterin başka yerde olması veya teknik erişim sorunu varsa zamanında açıklama yapılmalı, inceleme için uygulanabilir çözüm gösterilmelidir; sessiz kalınmamalıdır.
Aleyhe kayıtlar ve karşı tarafın defterine dayanmak
HMK m.222/4, açılış veya kapanış onayları bulunmayan ve kayıtları birbirini doğrulamayan ticari defterlerin sahibi aleyhine delil olacağını düzenler. Kişi kendi borcunu gösteren kaydı, yalnız defterin usulsüz tutulduğunu ileri sürerek etkisiz hale getiremez. Usulsüzlüklerin niteliği ile aleyhe kaydın neyi gösterdiği ayrı değerlendirilir.
Üçüncü fıkraya göre usulüne uygun defterlerde sahibi lehine ve aleyhine kayıtlar birbirinden ayrılamaz. Alacak kaydı gösterilirken onunla ilgili iade, indirim veya ödeme kaydının gizlenmesi doğru değildir. Hesabın başlangıç bakiyesi, dönem içi hareketleri ve kapanış bakiyesi birlikte ele alınmalıdır.
HMK m.222/5 farklı bir durumu düzenler: taraflardan biri tacir olmasa bile, tacir olan karşı tarafın defterindeki kayıtları kabul edeceğini belirtir ve karşı taraf ibrazdan kaçınırsa, ibraz isteyen taraf iddiasını ispat etmiş sayılır. Bu özel koşul, genel olarak delil listesine “ticari defterler” yazılmasıyla özdeş değildir. Başvurunun kapsamı ve kayıtların kabul edildiğine ilişkin beyanın sonucu dikkatle değerlendirilmelidir.
Fatura, e-defter ve cari hesap dökümü aynı şey mi?
Fatura işlemi belgelendirir; defter kaydı işlemin muhasebeleştirilmesini gösterir. Malın fiilen teslimi, hizmetin kapsamı ve ödemenin hangi borca yapıldığı ayrıca uyuşmazlık konusu olabilir. Bu yüzden yalnız faturanın düzenlenmiş olması üzerinden teslimin, ifanın ve bakiye borcun tamamının ispatlandığı sonucuna her olayda varılamaz.
Elektronik kayıt kullanılması da HMK m.222'nin esaslarını ortadan kaldırmaz. İlgili dönemin yasal elektronik defterleri, doğrulama ve onay sürecine ilişkin kayıtları ile işlemin dayanakları incelenmelidir. Bir ekran çıktısı, bütün defterlerin yerine geçmez. E-fatura listesi, muhasebe muavini ve elektronik defter dosyası farklı belgeler olduğundan bilirkişiye hangilerinin sunulduğu açıkça yazılmalıdır.
“Cari hesap” ifadesinin muhasebedeki kullanımı ile hukuki cari hesap sözleşmesi de ayrılmalıdır. Bir programda hesabın bu adla açılması, taraflar arasında kanunun aradığı kapsamda bir cari hesap sözleşmesi kurulduğunu tek başına göstermez. Alacağın kaynağı, vadesi ve faiz başlangıcı bakımından gerçek sözleşme ilişkisi esas alınır.
HGK'nin 10 Aralık 2025 tarihli kararı
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 10.12.2025, E.2024/609, K.2025/796 kararında, yüklenici ile taşeron arasındaki eser sözleşmesinden doğan menfi tespit ve alacak uyuşmazlığını incelemiştir. İşin ne kadarının yapıldığı ve fazla ödeme bulunup bulunmadığı tartışılmış; davalı taraf istinafta delillerinin toplanmadığını ve savunmasının kısıtlandığını ileri sürmüştür.
HGK, her iki tarafın tacir ve işin ticari işletmeleriyle ilgili olmasını dikkate alarak HMK m.222 kapsamında mahkemenin kendiliğinden defter incelemesi yaptırabileceğini belirtmiştir. Davalının defter ve kayıtları getirtilip bilirkişiye incelettirilmeden, yeterli araştırma yapılmaksızın karar verilmesini doğru bulmamış ve direnme kararını bozmuştur.
Bu karar, her davada defter sunmayan tarafın mutlaka kazanacağı veya ispat yükünün ortadan kalkacağı anlamına gelmez. Somut olay bakımından iki tarafın kayıtları üzerinden yapılan iş ve ödemelerin karşılaştırılması gerektiğini gösterir. Defter incelemesinin hangi uyuşmazlığı çözmek için istendiği açık olmalıdır.
Mutabakat e-postaları neden ayrıca incelenmeli?
Yargıtay 6. Hukuk Dairesi, 08.12.2025, E.2025/2167, K.2025/4213 kararında defterlerdeki alacağa karşı sunulan mutabakat mektuplarını ve e-postaları değerlendirmiştir. Davalı, şirket çalışanlarından geldiğini ileri sürdüğü belgelerin borç bulunmadığını gösterdiğini savunmuştur. İlk derece mahkemesi, defter kayıtlarına dayalı olarak talebi kabul etmiştir.
Daire, e-postalar ile mutabakat mektuplarının yazılı delil başlangıcı niteliğini dikkate almış; göndericilerin kimliği, şirkette çalışıp çalışmadığı ve ilgili işlem için yetkili olup olmadığı yeterince araştırılmadığından kararı bozmuştur. Bu sonuç, her muhasebe personelinin şirket adına borçtan vazgeçebileceği anlamına gelmez. Tam tersine, belgenin kaynağı ve temsil yetkisinin somut olarak incelenmesi gerektiğini gösterir.
Bilirkişi incelemesine nasıl hazırlanmalı?
Uyuşmazlık dönemini, hesap kodlarını ve karşı tarafın doğru ticaret unvanını belirleyin.
Sözleşme, sipariş, fatura, sevk ve teslim belgelerini işlem sırasına göre eşleştirin.
Banka ödemelerinin hangi faturaya veya borca ait olduğunu açıklayın.
İade faturası, fiyat indirimi, avans, mahsup ve mutabakat kayıtlarını birlikte sunun.
Defterlerin nerede bulunduğunu ve elektronik inceleme için gerekli kayıtların nasıl sunulacağını bildirin.
Raporu yalnız sonuç bakiyesi üzerinden okumamak gerekir. Bilirkişi hangi dönemi incelemiş, iki tarafın defterlerini karşılaştırmış mı, usule uygunluk değerlendirmesini hangi kayda dayandırmış, aynı ödemeyi iki kez hesaba katmış mı soruları cevaplandırılmalıdır. İtirazda yanlış satır, tarih, tutar ve doğru hesap gösterilmesi, genel bir “raporu kabul etmiyoruz” beyanından daha açıklayıcıdır.
Sık sorulan sorular
Karşı taraf defterini getirmezse otomatik kazanır mıyım?
Her dosyada otomatik sonuç yoktur. Kendi defterinizin uygunluğu, ibraz talebinin kapsamı, usuli ihtarlar ve diğer deliller incelenir. HMK m.222/5'e dayanılıyorsa bu fıkranın özel koşullarının oluşup oluşmadığı ayrıca belirlenir.
Kayıt düzeltilirse önceki borç kaydı yok olur mu?
Sonraki düzeltmenin dayanağı araştırılır. Fatura iptali, ödeme veya muhasebe hatası farklı nedenlerdir. Kayıt geçmişini ve dayanak belgesini korumak gerekir; yalnız yeni bakiye sunulması önceki işlemin hukuki etkisini kendiliğinden ortadan kaldırmaz.
Defterleri muhasebecim tutuyorsa sorumluluk biter mi?
Hayır. Muhasebe hizmetinin dışarıdan alınması, davada kendi kayıtlarını sunma ve alacağı ispatlama ihtiyacını ortadan kaldırmaz. İnceleme yapılabilecek yer ve belgeler zamanında bildirilmelidir.
Mevzuat ve emsal dayanakları
6100 sayılı HMK m.219, 220 ve 222; Yargıtay HGK'nin 10.12.2025 tarihli E.2024/609, K.2025/796 ve Yargıtay 6. Hukuk Dairesinin 08.12.2025 tarihli E.2025/2167, K.2025/4213 sayılı kararları esas alınmıştır. Kararların olayları ve bozma nedenleri yukarıda özetlenmiş; defter kaydı ile alacağın hukuki kaynağı birbirinden ayrılmıştır.


