top of page

Hukuka Aykırı Pasaport Tahdidi Nedeniyle Tazminat İstenebilir mi? AYM’den 2026 Kararı

Yazarın fotoğrafı: Üzeyir AHISKALI
Üzeyir AHISKALI
21 Eyl
5 dakikada okunur

Güncelleme tarihi: 4 Kas

Hukuka aykırı pasaport tahdidi nedeniyle eğitim, iş veya aile yaşamı zarar gören kişi tazminat isteyebilir. Ancak tahdidin kaldırılması ile geçmişte doğan zararın giderilmesi ayrı meselelerdir. Tazminat bakımından işlemin hukuka aykırılığı, somut zarar ve aralarındaki neden-sonuç ilişkisi ortaya konulmalı; uygun idari veya yargısal başvuru yolu süresinde kullanılmalıdır.

AYM'nin 2026 kararları, “pasaport artık verildi, başka sorun kalmadı” yaklaşımının her olayda yeterli olmadığını gösterir. Buna karşılık her iptal kararı otomatik tazminat veya herkes için sabit bir ödeme tutarı doğurmaz. Eğitim kaybının, kaçırılan bursun ya da özel hayattaki etkinin belgelenmesi belirleyicidir.

İdari pasaport tahdidi ile adli kontrol aynı mı?

Hayır. Pasaport vermeme, iptal veya tahdit işlemi idari makamdan kaynaklanabilir. Ceza soruşturması veya kovuşturmasında verilen yurt dışına çıkamama şeklindeki adli kontrol ise hâkim veya mahkeme kararıdır. İlk durumda idari işlemin denetimi, ikinci durumda ceza muhakemesindeki kaldırma ve itiraz yolları gündeme gelir. İşlemin kaynağı bilinmeden doğrudan “idare mahkemesine dava açılmalı” denilemez.

Anayasa m.23, vatandaşın yurt dışına çıkma özgürlüğünün ancak suç soruşturması veya kovuşturması nedeniyle hâkim kararına bağlı olarak sınırlandırılabileceğini düzenler. CMK m.109 yurt dışına çıkamama şeklindeki adli kontrolün kanuni çerçevesini içerir. İdari bir kaydın varlığı ile hâkimce verilmiş adli kontrol kararının varlığı, dayanak ve başvuru yolu yönünden ayrı araştırılır.

Başvurucu, tahdidi koyan birimi, tarih ve sayıyı, gerekçeyi ve hâlen geçerli bir yargı kararı bulunup bulunmadığını yazılı olarak öğrenmeye çalışmalıdır. Beraat veya takipsizlik kararı önemli olabilir; fakat bunun ilgili tahdit kaydına nasıl yansıtıldığı da kontrol edilmelidir. Yalnız sözlü bilgiyle hareket etmek, dava konusu işlemin ve sürenin belirlenmesini zorlaştırır.

16 Eylül 2026 tarihli kararın doğrulanabilen sonucu

AYM Birinci Bölümünün 16 Eylül 2026 tarihli, 2021/12959 numaralı başvurusu hakkında yayımlanan resmî sonuç duyurusunda; pasaport tahdidinin hukuka aykırılığı mahkemece belirlenmesine rağmen yurt dışındaki üniversiteye devam edememekten kaynaklanan zararın tazmin edilmemesi ele alınmıştır. Sonuç, Anayasa m.42'deki eğitim hakkının ihlali ve diğer iddiaların ayrıca incelenmesine gerek bulunmamasıdır.

Bu duyuru gerekçeli kararın tamamı değildir. Bu nedenle duyuruda bulunmayan başvurucu adı, ayrıntılı olaylar veya tazminat miktarı bu karara atfedilmemektedir. Tazminat incelemesinin nasıl yapılması gerektiğini açıklamak için aşağıdaki gerekçeli Yasin Bedir kararı ayrıca önem taşır.

Yasin Bedir kararı tazminat konusunda ne söylüyor?

AYM, Yasin Bedir, İkinci Bölüm, B. No. 2021/18451, 29 Ocak 2026 kararı, 23 Haziran 2026 tarihli ve 33289 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanmıştır. Başvurucu akademisyenin pasaport tahdidi idare mahkemesince iptal edilmiş; buna rağmen manevi tazminat talebi, idarenin KHK hükümlerini uygularken ağır kusuru bulunmadığı gerekçesiyle reddedilmişti.

Başvurucu, yurt dışındaki doktora kabulünü ve bursunu kullanamadığını, mesleki ve özel yaşamının olumsuz etkilendiğini ileri sürmüştü. AYM, bu bağların somut dayanaklarıyla gösterildiğini belirledi. Tahdidin iptali devam eden müdahaleyi sonlandırabilse de işlemden doğan zarar giderilmedikçe mağduriyetin tamamen ortadan kalkmış sayılamayacağını açıkladı.

Mahkeme, bir yandan yeterli araştırma yapılmadığı için işlemi hukuka aykırı bulup diğer yandan aynı olayda idarenin sorumluluğunu somut değerlendirme yapmadan dışlayan yaklaşımı eleştirdi. “Ağır kusur yok” gerekçesinin tazmin imkânını neredeyse kategorik olarak kapatması, etkili başvuru yolunu işlevsiz bırakmıştı. Anayasa m.20 ve 42 ile bağlantılı olarak m.40'taki etkili başvuru hakkı ihlal edilmişti.

AYM yeniden yargılama yapılmasına karar verdi; kendi önündeki tazminat talebini, yeniden yargılamayı yeterli giderim gördüğü için reddetti. Dolayısıyla kararın sonucu “AYM bütün zarar kalemlerini doğrudan ödedi” değildir. Yerel mahkemede somut koşulların etkili biçimde incelenmesi gerekir. Bu ayrım kararın 19–29. paragraflarında açıkça izlenebilir.

Hangi anayasal haklar ve kanun maddeleri önemlidir?

Anayasa m.42 eğitim ve öğrenim hakkını; m.20 özel ve aile hayatını korur. M.40, hak ihlali iddialarına karşı etkili başvuru imkânını güvence altına alır. M.125 idarenin kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı ödeme yükümlülüğünün anayasal temelidir. Pasaport işleminin somut etkisi, hangi hakkın nasıl tartışılacağını belirler.

Bir kişi “yurt dışına çıkamadım” demekle yetinirse eğitim veya özel hayat üzerindeki etki yeterince açıklanmamış olabilir. Üniversite kabulü, belirli tarihte başlayan program, bursun devam koşulları, yabancı ülkedeki aile veya meslek bağları ortaya konulmalıdır. Yasin Bedir kararında da bu somut bağlantıların gösterilmiş olması, incelemenin kapsamı bakımından önemlidir.

İptal ve tam yargı davası nasıl ayrılır?

İptal davasında idari işlemin hukuka aykırılığı ve ortadan kaldırılması; tam yargı davasında işlemin veya eylemin doğurduğu zararın giderilmesi istenir. 2577 sayılı İYUK m.12, idari işlem nedeniyle hakları ihlal edilenlere doğrudan tam yargı davası, iptal ve tam yargı davasını birlikte açma veya önce iptal sonucunu izleyerek maddede belirtilen süre içinde tam yargı davası açma imkânlarını düzenler.

Pasaport tahdidi bir idari işlemden kaynaklanıyorsa öncelikle bu çerçeve değerlendirilir. İYUK m.13 ise idari eylemlerden doğan zararlar için öğrenmeden itibaren bir yıl ve her hâlde eylemden itibaren beş yıl içinde idareye başvuru sistemini düzenler. Bu süreler her pasaport tahdidi uyuşmazlığına otomatik olarak uygulanamaz. İşlem ile eylem ayrımı yapılmadan bir veya beş yıl bekleneceği söylenmesi hak kaybına yol açabilir.

İYUK m.7 uyarınca özel süre yoksa idare mahkemesinde genel dava açma süresi altmış gündür. İptal sonrası tazminat davasında m.12'nin başlangıç kuralları; idareye yapılan başvurularda başvurunun türü ve süreye etkisi ayrıca incelenir. Öğrenme, yazılı bildirim, iptal kararı tebliği ve kanun yolu sonucu tek bir tarih gibi kabul edilmemelidir.

Eğitim veya iş fırsatı kaybolmadan ne yapılabilir?

Yaklaşan kayıt, sınav, burs veya iş başlangıç tarihi varsa yalnız sonradan tazminat istemek bütün kaybı önlemeyebilir. İYUK m.27 kapsamında yürütmenin durdurulması talebi gündeme gelebilir. İdari dava açılması işlemi kendiliğinden durdurmaz; açık hukuka aykırılık ile telafisi güç veya imkânsız zarar koşullarının birlikte değerlendirilmesi gerekir.

Bu nedenle üniversitenin son kayıt tarihi, erteleme imkânının bulunmadığına ilişkin yazı ve bursun kaybedileceğini gösteren belge somutlaştırılmalıdır. Talep, yalnız “mağdur oluyorum” ifadesine bırakılmamalıdır. Aynı zamanda okul veya işverenle erteleme ve uzaktan katılım imkânı hakkında yapılan yazışmalar saklanabilir; bunlar kaybı azaltma girişimlerini ve tahditle bağlantıyı gösterebilir.

Maddi ve manevi zarar nasıl belgelenir?

Maddi zarar bakımından ödenmiş fakat iade edilmeyen eğitim ücreti, belgeli seyahat gideri veya koşulları kesinleşmiş burs kaybı gibi kalemler olayla bağlantılı olarak değerlendirilir. Henüz kazanılmamış ve gerçekleşmesi belirsiz bütün gelecek kazançların topluca yazılması yeterli değildir. Her kalem için tutar, tarih, ödeme, iade durumu ve tahdit nedeniyle kaybedilme bağlantısı açıklanmalıdır.

Manevi zarar ise yalnız fatura ile ispatlanan bir gider değildir. Müdahalenin süresi, belirsizlik, eğitimin kesintiye uğraması, aile ve meslek yaşamındaki etkiler birlikte anlatılır. Ancak bir mahkemenin benzer olayda tazminat vermiş olması, başka dosyada aynı tutarın alınacağını göstermez. Zararın niteliği ve giderim ihtiyacı kişiselleştirilmelidir.

  • Pasaport başvurusu, ret veya tahdit işlemi; kaldırma talepleri ve cevaplar.

  • Varsa ceza yargılaması kararları, kesinleşme kayıtları ve adli kontrol bilgileri.

  • İptal kararı, istinaf veya temyiz sonucu ve bütün tebliğ belgeleri.

  • Üniversite kabulü, kayıt takvimi, burs şartları, erteleme veya iptal yazıları.

  • İş sözleşmesi veya somut teklif, aile bağları ve seyahatin amacını gösteren kayıtlar.

  • Ödeme ve iade belgeleri ile her zarar kalemini açıklayan hesap çizelgesi.

Sık sorulan sorular

Pasaport verildikten sonra geçmiş zarar istenebilir mi?

Koşulları ve süreleri varsa evet. İşlemin sona ermesi geçmişteki kaybı her zaman gidermediğinden tam yargı talebi ayrıca değerlendirilebilir. Bununla birlikte tahdit kalktığı için başvuru sürelerinin yeniden ve sınırsız biçimde başladığı kabul edilemez.

Beraat etmek otomatik tazminat sağlar mı?

Hayır. Beraat, tahdidin dayanağı ve sürdürülme gerekçesi bakımından önemli olabilir. İdari işlemin hukuka aykırılığı, sorumluluk, zarar ve nedensellik yine incelenir. Ceza dosyasındaki adli kontrol ile idarenin pasaport işlemi de ayrı ayrı belirlenmelidir.

Doğrudan AYM'ye tazminat için gidilebilir mi?

AYM, idare mahkemesinde kullanılabilecek etkili yolların yerine geçen ilk derece tazminat mahkemesi değildir. 6216 sayılı Kanun m.45–47 uyarınca olağan yolların tüketilmesi, hak ihlalinin bu süreçte özüyle ileri sürülmesi ve kural olarak otuz günlük bireysel başvuru süresinin korunması gerekir. İhlal kararı üzerine m.50 çerçevesinde yeniden yargılama veya uygun giderim değerlendirilir; talep edilen bütün paranın doğrudan ödenmesi zorunlu değildir.

Dayanaklar ve güncellik

Rehber Anayasa m.20, 23, 40, 42 ve 125; İYUK m.7, 12, 13 ve 27; CMK m.109; 6216 sayılı Kanun m.45–47 ve 50 çerçevesinde güncellenmiştir. Yasin Bedir kararının gerekçeli metni ile 2021/12959 numaralı başvurunun resmî sonuç duyurusu birbirinden ayrılarak kullanılmıştır. Başvuru yolu ve tazminat kapsamı, tahdidin hukuki kaynağı ve belgelenen etkileri üzerinden belirlenmelidir.

İlgili rehberler

© 2026 Av. Üzeyir Ahıskalı

  • LinkedIn
bottom of page