İhtiyati Tedbir: Şartlar, Teminat, Uygulama Süresi ve İtiraz
Güncelleme tarihi: 4 Kas
Dava sonuçlanıncaya kadar taşınmazın el değiştirmesi, uyuşmazlığa konu eşyanın ortadan kaldırılması veya devam eden bir davranışın ciddi zarar doğurması mümkündür. İhtiyati tedbir, yargılama sürerken hakkın etkisiz kalmasını önlemeye yarayan geçici bir hukuki korumadır. Ancak tedbir talep etmek, karşı tarafın bütün malvarlığını sınırsız biçimde dondurabilmek veya davayı peşinen kazanmak anlamına gelmez.
Başvurunun başarısı kadar kararın zamanında uygulanması da önemlidir. Tedbir kararı alınmasına rağmen uygulama istenmezse veya dava öncesi verilen karar asıl davayla tamamlanmazsa koruma kendiliğinden kalkabilir. Bu yazı, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 389-399. maddelerini; başvuru, teminat, uygulama, itiraz ve tazminat aşamalarıyla birlikte açıklar.
Hangi durumda ihtiyati tedbir istenebilir?
HMK m.389'a göre mevcut durumda meydana gelebilecek değişiklik nedeniyle hakkın elde edilmesinin önemli ölçüde zorlaşması veya imkânsızlaşması yahut gecikmeden dolayı sakınca veya ciddi zarar doğması endişesi bulunmalıdır. Koruma, uyuşmazlık konusu hakkında istenir. Her dava açılışı tedbir verilmesi için tek başına yeterli değildir.
Örneğin tapu iptali ve tescil talebinin konusu olan belirli taşınmazın üçüncü kişiye devredilmesi tehlikesi, geçici devir yasağının değerlendirilmesini gerektirebilir. Buna karşılık yalnız para alacağı bulunduğu iddiasıyla borçlunun uyuşmazlık dışındaki bütün malları üzerine HMK tedbiri istenmesi aynı hukuki temele dayanmaz. Para alacağını güvenceye alma ihtiyacı bakımından ihtiyati haczin özel şartları gündeme gelebilir.
Tehlike somutlaştırılmalıdır. Satış ilanı, devir hazırlığı, yıkım bildirimi veya mevcut zararı gösteren kayıtlar, “bir şey olabilir” şeklindeki genel endişeden farklıdır. Bununla birlikte karşı tarafın kötü niyetli olduğunun kesin ispatı her tedbir için ayrı bir şart değildir; önemli olan kanundaki koruma ihtiyacının ve talep edilen hakkın yaklaşık olarak ortaya konulmasıdır.
Yaklaşık ispat ne anlama gelir?
HMK m.390/3, tedbir isteyen kişinin dayandığı sebebi ve istediği tedbir türünü açıkça belirtmesini, esas yönünden haklılığını yaklaşık olarak ispat etmesini arar. Yaklaşık ispat, hâkimin hiçbir belge olmadan talebi kabul etmesi değildir. Yargılamanın bütün delilleri henüz toplanmamış olsa da mevcut bilgiler hakkın ve acil korunma ihtiyacının ciddi biçimde desteklendiğini göstermelidir.
Sözleşme, tapu kaydı, ödeme belgesi, yazışma, teknik rapor ve olayın zaman çizelgesi birlikte sunulabilir. Hangi belgenin hangi iddiayı desteklediği açıklanmalıdır. Örneğin sözleşme hak iddiasını, yakın satışa ilişkin kayıt ise gecikme tehlikesini gösterebilir. Birinin bulunması diğerinin hiç açıklanmamasını her durumda telafi etmez.
Mahkeme tedbir verirken esasa ilişkin nihai kararını açıklamış olmaz. Sonraki delillerle tedbir değişebilir veya kaldırılabilir; dava reddedilebilir. Bu nedenle geçici korumayı “mahkeme haklılığımı kesin kabul etti” şeklinde kullanmak, kararın kapsamını aşar.
Başvuru nereye yapılır; karşı taraf dinlenmeden karar verilebilir mi?
HMK m.390/1 uyarınca dava öncesinde esas hakkında görevli ve yetkili mahkemeye, dava açıldıktan sonra ise yalnız asıl davanın görüldüğü mahkemeye başvurulur. Dilekçede korunacak hak, karşı taraf, somut tehlike, talep edilen önlem ve deliller yer almalıdır. Önlemin hangi taşınmaz, hesap, eşya veya davranış hakkında istendiği anlaşılır olmalıdır.
Hakların derhâl korunmasında zorunluluk varsa hâkim karşı tarafı dinlemeden karar verebilir. Bu durum istisnai acil değerlendirme imkânıdır; karşı tarafın sonradan itiraz hakkını ortadan kaldırmaz. Tebligat ve savunma süreçleri kararın verilme biçimine göre devam eder.
Dava şartı arabuluculuk bulunan bir uyuşmazlıkta acil koruma ihtiyacı ayrıca ele alınabilir. Arabuluculuk ile tedbirin hangi aşamada yürütüleceği, özellikle asıl davayı açma süresinin hesabı bakımından birlikte planlanmalıdır. Arabulucuya başvuru, mahkemeden tedbir kararı alınmasıyla aynı işlem değildir.
Mahkeme nasıl bir tedbire karar verebilir?
HMK m.391; mal veya hakkın muhafazası, yediemine teslimi, bir şeyin yapılması ya da yapılmaması gibi zararı önlemeye uygun önlemleri mümkün kılar. Kararda tedbirin nedeni, delilleri, konusu, türü ve teminatı açıkça gösterilmelidir. Uygulayıcı makamın ne yapacağını anlayamadığı belirsiz bir ifade yeni uyuşmazlıklar doğurur.
Önlem, korunacak menfaatle orantılı olmalıdır. Bir bağımsız bölüm hakkındaki uyuşmazlık için bütün ticari faaliyetlerin durdurulması gibi ağır taleplerde gereklilik ayrıca açıklanmalıdır. Karşı tarafın ve üçüncü kişilerin hakları göz ardı edilmez. Geçici korumanın, yargılama sonunda çözülecek uyuşmazlığı gereksiz yere geri döndürülemez biçimde sonuçlandırmaması önemlidir.
Özel kanunlardaki tedbirler farklı koşullara tabi olabilir. İcra takibini durdurma, aile hukukundaki korumalar veya idari işlemin yürütmesinin durdurulması, yalnız bu genel kurallarla çözülemez. Örneğin menfi tespit davasındaki takip tedbirinde İcra ve İflas Kanunu'nun özel hükümleri ayrıca uygulanır.
Teminat zorunlu mu, tutarı nasıl belirlenir?
HMK m.392 uyarınca tedbir isteyen, haksız çıkarsa karşı tarafın ve üçüncü kişilerin uğrayabileceği muhtemel zararları karşılamak üzere kural olarak teminat gösterir. Kanun bütün tedbirler için sabit bir yüzde belirlemez. Teminatın miktarı ve türü, kararın doğurabileceği risk ve dosyanın koşullarıyla bağlantılıdır.
Talep resmî belgeye veya başka kesin delile dayanıyorsa ya da durum ve koşullar gerektiriyorsa mahkeme gerekçesini açıkça yazarak teminat alınmamasına karar verebilir. Adli yardımdan yararlanan kişinin teminat göstermesi gerekmez. “Belgem var” demek tek başına teminatsız karar garantisi değildir; mahkemenin değerlendirmesi ve kararın içeriği belirleyicidir.
Teminatın ne zaman ve nasıl yatırılacağı dikkatle izlenmelidir. Mahkemece kabul edilmeyen bir teminat belgesini dosyaya sunmak, şartın yerine getirildiği anlamına gelmez. Asıl davaya ilişkin hükmün kesinleşmesinden veya tedbirin kalkmasından itibaren bir ay içinde tazminat davası açılmazsa teminatın iadesi gündeme gelir. Bu bir aylık iade düzenlemesi, aşağıda açıklanan bir yıllık tazminat zamanaşımıyla aynı değildir.
Kararı uygulamak için bir haftalık süre nasıl işler?
HMK m.393'ün güncel hükmüne göre uygulama, kararın tedbir isteyen tarafa tefhim veya tebliğinden itibaren bir hafta içinde talep edilmelidir. Süreyi her durumda kararın yazıldığı tarihten başlatan eski anlatımlar güncel düzenlemeyle uyumlu değildir. Süresinde uygulama istenmezse, asıl dava zamanında açılmış olsa bile tedbir kendiliğinden kalkar.
Uygulama, kararı veren mahkemenin yargı çevresindeki veya tedbir konusu mal ya da hakkın bulunduğu yerdeki icra dairesinden istenir. Mahkeme kararında belirterek yazı işleri müdürünü de görevlendirebilir. Somut kararın uygulanma biçimi okunmalı; tapu veya ilgili kuruma yazı yazılması gereken dosyalarda işlemin gerçekten başlatıldığı kontrol edilmelidir.
Yalnız kararın avukata veya tarafın hesabına düşmesi, uygulama talebinin yapılmış olduğu anlamına gelmez. Talep tarihi, teminatın kabulü, gönderilen yazı ve uygulama tutanağı ayrı kaydedilmelidir. Aynı hafta içinde işlem yapılması gereken birden fazla unsur bulunduğundan son güne bırakmak risk yaratır.
Dava öncesi tedbirden sonra asıl dava ne zaman açılmalı?
HMK m.397/1, dava açılmadan verilen tedbir için ikinci bir takvim öngörür. Tedbir isteyen kişi, kararın uygulanmasını talep ettiği tarihten itibaren iki hafta içinde esas davasını açmalı; dava açıldığına ilişkin evrakı uygulayan memura verip dosyaya koydurtmalı ve karşılığında belge almalıdır. Yalnız dava açmakla diğer tamamlama işlemlerinin ihmal edilmesi güvenli değildir.
6325 sayılı Kanun m.18/A/16, dava şartı arabuluculuk kapsamında özel bir düzenleme getirir: Dava öncesi tedbirde HMK m.397/1'deki dava açma süresi, arabuluculuk bürosuna başvurudan son tutanağın düzenlenmesine kadar işlemez. Bu hüküm, HMK m.393'teki bir haftalık uygulama isteme süresinin de otomatik olarak durduğu şeklinde genişletilmemelidir.
Arabuluculuk başvuru tarihi, son tutanak tarihi ve başvuruya kadar işlemiş süre birlikte hesaplanmalıdır. Görüşmeler bittiğinde her dosyada yeniden tam iki hafta varmış gibi davranılmaz. Tedbirin etkisi, kararında aksi belirtilmedikçe nihai hükmün kesinleşmesine kadar devam eder; koşullar değişirse daha önce kaldırılması mümkündür.
Tedbire itiraz ve istinaf yolları nasıl ayrılır?
HMK m.394, karşı taraf dinlenmeden verilen karara itirazı düzenler. Karşı taraf uygulamada hazırsa uygulamadan, hazır değilse uygulama tutanağının tebliğinden itibaren bir hafta içinde şartlara, yetkiye ve teminata itiraz edebilir. Menfaati açıkça ihlal edilen üçüncü kişi de tedbiri öğrenmesinden itibaren bir hafta içinde şartlara ve teminata itiraz edebilir.
Esas dava açılmışsa itirazı o davaya bakan mahkeme karara bağlar. İtiraz, aksine karar verilmedikçe uygulamayı durdurmaz. İtiraz hakkında verilen karara karşı kanun yolu mümkündür. Buna karşılık tedbir talebinin reddi ve yüzüne karşı aleyhine tedbir verilen tarafın başvurusu, HMK m.341 ve 391 çerçevesinde doğrudan istinaf yoluyla değerlendirilir; bu yollar birbirine karıştırılmamalıdır.
HMK m.395 kapsamında uygun teminat gösterilerek tedbirin değiştirilmesi veya kaldırılması istenebilir. HMK m.396 ise durum ve koşulların değişmesi hâlinde teminatsız değiştirme veya kaldırma imkânını düzenler. Yeni bir gelişmeye dayanan talep ile ilk karara karşı süreli itiraz aynı şey değildir.
Yanlış kanun yolu bildirimi hakkında AYM ne söylüyor?
Anayasa Mahkemesi, S.S. Doruk Kent 91 Konut Yapı Kooperatifi, B. No: 2018/8293, 08.12.2022 kararında, kooperatif genel kurul kararının yürütülmesinin geri bırakılmasıyla bağlantılı başvuru yollarını inceledi. Mahkemenin gösterdiği istinaf yoluna gidildikten sonra önce itiraz gerektiği belirtilmiş; bu defa itirazın geç yapıldığı sonucuna ulaşılmıştı.
AYM, mahkemenin bildirdiği yolun izlenmesi nedeniyle ortaya çıkan bu durumun başvurucuya aşırı yük getirdiğini belirleyerek mahkemeye erişim hakkının ihlaline ve yeniden yargılamaya karar verdi. Olayın 2017'deki usulü, 2020'de değişen güncel HMK hükümleri yerine kullanılmamalıdır. Kararın önemi doğru kanun yolu bilgisinin ve öngörülebilirliğin korunmasıdır; yanlış bildirimin her olayda süreyi sınırsız uzatacağı sonucu çıkarılamaz.
Haksız tedbir nedeniyle tazminat istenebilir mi?
HMK m.399, talepte bulunduğu anda haksız olduğu anlaşılan yahut kararı kendiliğinden kalkan veya itiraz üzerine kaldırılan tedbirden doğan zarar için tazminat sorumluluğunu düzenler. Tedbirin kalkması, talep edilen her zarar kaleminin otomatik kabulü değildir. Zararın varlığı, miktarı ve tedbirle bağlantısı ortaya konulmalıdır.
Dava, esas hakkındaki davanın karara bağlandığı mahkemede açılır. Tazminat istemi hükmün kesinleşmesinden veya tedbirin kalkmasından itibaren bir yılda zamanaşımına uğrar. Teminatın iadesiyle ilgili bir aylık süreyi beklemek veya kaçırmak, bütün tazminat değerlendirmesini tek başına sonuçlandırmaz. Süreler ve teminatın korunması birlikte ele alınmalıdır.
Sık sorulan sorular ve dayanaklar
Tedbir kararı aldım; artık ayrıca işlem gerekmiyor mu?
Gerekir. Uygulama talebi, teminat ve dava öncesi kararda asıl davayı açıp belgelemek ayrı aşamalardır. Kararın alınmasıyla korumanın sahada gerçekleşmesi aynı an olmayabilir.
İtiraz edersem tedbir hemen durur mu?
Kural olarak hayır. HMK m.394'te itirazın aksine karar olmadıkça icrayı durdurmadığı belirtilir. Durdurma, değiştirme veya kaldırma isteği gerekçeleriyle ayrıca değerlendirilmelidir.
İhtiyati tedbir ile delil tespiti aynı mı?
Hayır. Tedbir hakkı geçici korur; delil tespiti gelecekte kullanılacak kanıtı toplar. Bir hasarı belgelemek ile zararlı müdahaleyi durdurmak farklı talepler olabilir.
Dayanaklar HMK m.341, 389-399 ve 6325 sayılı Kanun m.18/A/16'dır. İlgili konular için ihtiyati haciz, delil tespiti ve adli yardım rehberleri birlikte incelenebilir.


