top of page

AİHM Lacote/Belçika Kararı: Tanık Sorgulama Hakkı ve Yargılamanın Bütünlüğü

Yazarın fotoğrafı: Üzeyir AHISKALI
Üzeyir AHISKALI
12 Eyl
5 dakikada okunur

Güncelleme tarihi: 3 Kas

Bir ceza dosyasında aleyhe ifade veren kişinin duruşmada dinlenmemesi, savunmanın o ifadeyi sınamasını güçleştirir. Ancak bunun adil yargılanma hakkını ihlal edip etmediği, yalnız tanığın duruşmada bulunup bulunmadığına bakılarak belirlenmez. Tanığın neden dinlenmediği, beyanın mahkûmiyetteki ağırlığı ve savunmaya hangi karşı çıkma imkânlarının sağlandığı birlikte incelenir.

AİHM Birinci Bölümün Lacote/Belçika, B. No: 17596/23, 10 Eylül 2026 tarihli Daire kararı, bu değerlendirmeyi iki aleyhe tanığın sorgulanamaması üzerinden yapmaktadır. Başvuru oybirliğiyle kabul edilebilir bulunmuş; esasta ise beşe karşı iki oyla Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 6. maddesinin 1 ve 3(d) fıkralarının ihlal edilmediğine karar verilmiştir. “İhlal yok” sonucu, savunmanın tanık sorgulama hakkının kaldırıldığı anlamına gelmez.

Kararın tarihi ve kesinleşme durumu neden ayrılmalı?

Karar metninde müzakere ve kabul tarihi 7 Temmuz 2026, yazılı bildirim tarihi 10 Eylül 2026 olarak gösterilmiştir. Kararın kamuya açık künyesinde 10 Eylül 2026 tarihi kullanılır. Resmî metin, kesinleşmenin Sözleşme m.44/2’deki koşullara bağlı olduğunu belirtmektedir. 3 Kasım 2026 tarihli bu içerik kontrolünde ayrıca kesinleşme kaydı doğrulanmadığından karar burada kesinleşmiş Büyük Daire içtihadı olarak sunulmamaktadır.

Daire kararıyla Büyük Daire kararı aynı usul aşaması değildir. M.44/2, tarafların başvuru yapmayacağını bildirmesi, üç aylık sürenin başvurusuz geçmesi veya Büyük Daireye gönderme talebinin reddi gibi kesinleşme koşullarını düzenler. Bu ayrım, özellikle yeni kararın emsal olarak gösterildiği dilekçelerde doğru künyenin kullanılmasını sağlar.

Lacote dosyasında hangi tanıklar tartışıldı?

Uyuşmazlık, Belçika’da öldürme suçundan yürütülen ceza yargılamasına ilişkindir. İlk yargılamada gıyapta mahkûm edilen başvurucu, sonradan yapılan yeniden yargılamada bazı kişilerin dinlenmesini istemiştir. Talep edilen yirmi dokuz kişiden yirmisinin dinlenmesi kabul edilirken dokuz kişi yönünden talep reddedilmiştir. AİHM önündeki değerlendirme, başvurucunun son açıklamalarında üzerinde durduğu P.J. ve J.M. isimli iki aleyhe tanığa odaklanmıştır.

Başvurucu, bu tanıkların anlatımlarının suçun ileri sürülen mali saiki açısından önem taşıdığını; onları sorgulayamamanın savunmasını zayıflattığını belirtmiştir. Tanıkları dinlememe kararı yalnız ilgili usul hükmüne atıfla gerekçelendirilmiş, tanıkların neden gelemeyeceğine ilişkin somut bir engel gösterilmemiştir. Dolayısıyla mesele yalnız ulaşılamayan bir tanığın ifadesinin okunmasından ibaret değildir.

AİHS m.6/3(d) hangi güvenceyi sağlar?

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m.6/3(d), suçla itham edilen kişinin aleyhine olan tanıkları sorguya çekme veya çektirme; lehine tanıkların da aynı koşullarda çağrılmasını ve dinlenmesini isteme hakkını güvenceye alır. Bu hak, m.6/1’deki yargılamanın bütünü itibarıyla adil olması şartıyla birlikte değerlendirilir.

İfadenin kolluk veya soruşturma makamı önünde alınmış olması, savunmanın sonradan onu tartışma ihtiyacını ortadan kaldırmaz. Esas olan, beyanın güvenilirliğini ve doğruluğunu sınamak için yeterli ve uygun fırsat sağlanmasıdır. Buna karşılık her tanığın her aşamada yeniden dinlenmesi zorunluluğu şeklinde sınırsız bir kural da yoktur. Delilin rolü ve uygulanabilir usul güvenceleri somut dosyada incelenir.

Üç aşamalı tanık sorgulama testi nasıl uygulanır?

Lacote kararının §§64–70 bölümünde, Al-Khawaja ve Tahery/Birleşik Krallık, Büyük Daire, B. No: 26766/05 ve 22228/06, 15.12.2011 ile Schatschaschwili/Almanya, Büyük Daire, B. No: 9154/10, 15.12.2015 kararlarıyla geliştirilen yaklaşım açıklanır. Değerlendirme üç bağlantılı sorudan oluşur:

  • Haklı neden: Tanığın duruşmaya gelmemesi ve önceki ifadesinin kullanılmasını açıklayan ciddi bir neden var mı?

  • Delilin ağırlığı: Bu ifade mahkûmiyetin tek veya belirleyici dayanağı mı; değilse yine de önemli bir ağırlık taşıyor mu?

  • Dengeleyici güvenceler: Savunmanın karşılaştığı güçlüğü telafi edecek etkili usul imkânları sağlanmış mı?

Haklı nedenin bulunmaması önemli bir olumsuz etkendir; fakat AİHM yaklaşımında tek başına otomatik ihlal sonucunu zorunlu kılmaz. Aynı şekilde bir ifadenin tek delil olmaması da incelemeyi bitirmez. Beyanın ağırlığı arttıkça gerekli dengeleyici güvencelerin güçlenmesi gerekir. “Dosyada başka delil de var” demek, bu delillerin bağımsızlığını ve güvenilirliğini incelemenin yerine geçmez.

Çoğunluk neden ihlal bulunmadığına karar verdi?

AİHM, tanıkların dinlenmemesine ilişkin gerekçenin açıkça gösterilmesini daha uygun bulduğunu belirtmiştir. Buna rağmen mahkûmiyetin yalnız P.J. ve J.M.’nin ifadelerine dayanmadığını; birbirini destekleyen başka olguların bulunduğunu değerlendirmiştir. Kararda, başvurucunun olay günü silah edinmesi, mağdurla buluşmaya ilişkin olgular ve sonraki hareketlere dair delillerin ulusal mahkemece birlikte tartışıldığı açıklanmıştır.

Mahkeme ayrıca soruşturma ve yeniden yargılama aşamalarını bir bütün olarak ele almıştır. Başvurucunun kendi olay anlatımını sunma, avukat yardımından yararlanma ve diğer yirmi kişiye soru yöneltme imkânları; önceki aşamalardaki tutumu ve ayrıntılı mahkûmiyet gerekçesi değerlendirilmiştir. Çoğunluğa göre iki beyan belirli ağırlık taşısa da tek veya belirleyici delil değildi ve yargılamanın bütünündeki adalet bozulmamıştı.

Kararın §§55–61 bölümünde Hükûmetin iç hukuk yollarının tüketilmediği itirazı reddedilmiştir. Dolayısıyla bu başvuru usulden elenmemiş, şikâyetin esası incelenmiştir. Başvurunun kabul edilebilir bulunmasıyla sonunda ihlal bulunması ayrı sorulardır; somut dosyada birincisine evet, ikincisine hayır cevabı verilmiştir.

İki yargıcın karşı oyu hangi noktaya dayanıyor?

Yargıçlar Davor Derenčinović ve Anna Adamska-Gallant’ın ortak karşı oyunda, tanıkların suçun ileri sürülen saiki açısından önemli olduğu ve onları dinlememek için yeterli, ikna edici bir neden sunulmadığı vurgulanmıştır. Karşı oy, beyanların diğer dolaylı delillerle suçluluk arasındaki bağı kurmakta rol oynadığını ve savunmanın bunları doğrudan sınayabilmesi gerektiğini belirtir.

Bu karşı oy çoğunluk hükmü değildir; ancak dosya hazırlığı açısından önemli bir ayrımı gösterir: Bir tanığın “belirleyici olmadığı” söylenirken, anlatımının suçun hangi unsurunu veya saiki desteklediği ayrıca açıklanmalıdır. Sayısal olarak çok sayıda delil bulunması, tartışmalı beyanın gerçek önemini kendiliğinden azaltmaz.

Türk ceza yargılamasında hangi CMK maddeleri önemlidir?

5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.201 uyarınca Cumhuriyet savcısı, müdafi ve vekil sıfatıyla duruşmaya katılan avukat, duruşma disiplinine uygun doğrudan soru yöneltebilir. Sanık ve katılan ise mahkeme başkanı veya hâkim aracılığıyla soru sorabilir. Soruya itiraz edilirse yöneltilip yöneltilmeyeceğine başkan karar verir.

CMK m.210/1 açık bir güvence içerir: “Olayın delili, bir tanığın açıklamalarından ibaret ise, bu tanık duruşmada mutlaka dinlenir.” Aynı hüküm, önceki tutanağın veya yazılı açıklamanın okunmasının dinleme yerine geçemeyeceğini belirtir. Lacote kararı bu ulusal hükmü kaldırmaz veya uygulanmaz hâle getirmez.

M.211 ölüm, bulunamama, belirli sağlık engelleri ve kanunda düzenlenen diğer koşullarda önceki tutanakların okunabilmesini düzenler. Bu istisnalar m.210 ve adil yargılanma güvenceleriyle birlikte yorumlanmalıdır. M.215 dinlenen tanık veya okunan belge hakkında taraflara açıklama imkânı tanınmasını; m.217 hükmün duruşmaya getirilmiş, huzurda tartışılmış ve hukuka uygun elde edilmiş delillere dayanmasını öngörür.

M.178 ise çağrılması reddedilen tanık veya uzman kişinin sanık veya katılan tarafından mahkemeye getirilebilmesine ilişkindir; davayı uzatmak amaçlı talepler reddedilebilir. Her imkânın dosyanın aşaması ve mahkemenin ara kararlarıyla birlikte değerlendirilmesi gerekir.

Tanığın dinlenmesi talebi nasıl somutlaştırılır?

Yalnız “tanık dinlensin” demek yerine, hangi beyanın hangi olay veya suç unsuru açısından önem taşıdığı açıklanmalıdır. Önceki ifadeler arasında tarih, yer, görgü veya kişileri teşhis bakımından çelişki varsa bunlar gösterilmelidir. Tanığın bizzat gördüğünü mü, başkasından duyduğunu mu anlattığı; savunmanın daha önce soru sorma fırsatı bulup bulmadığı belirtilmelidir.

Talep reddedilirse ret gerekçesi, itiraz ve sorulmak istenen temel hususlar duruşma tutanağına geçirilmelidir. İstinaf veya temyizde de yalnız madde numarası sıralamak yerine, sorgulama eksikliğinin savunmayı nasıl etkilediği açıklanmalıdır. Delil talepleri hukuka uygun usulle ileri sürülmeli; tanıkla dosya dışı temas kurarak anlatımını yönlendirmekten kaçınılmalıdır.

Sık sorulan sorular

Tanık gelmezse mutlaka beraat mi gerekir?

Hayır. Önce tanığın neden dinlenemediği, ifadenin hükümdeki rolü ve savunmaya sağlanan imkânlar incelenir. Ancak tek veya belirleyici aleyhe beyan sorgulanamıyorsa konu yüzeysel gerekçeyle geçiştirilemez; CMK’nın özel güvenceleri ayrıca uygulanır.

Bu karar Türkiye’deki bütün dosyalarda yeniden yargılama sağlar mı?

Hayır. Karar Belçika aleyhindeki belirli başvuruyu konu alır. Türkiye’deki başka dosyalar için doğrudan yeniden yargılama kararı oluşturmaz. Tanık sorgulama şikâyetinin değerlendirilmesinde yol gösteren ilkeleri vardır; ilgili dosyanın delil yapısı, kanun yolları ve başvuru koşulları ayrıca ele alınır.

İncelemenin dayanakları Lacote kararının kabul edilebilirlik, esas ve karşı oy bölümleri; AİHS m.6 ve m.44 ile CMK m.178, 201, 210, 211, 215 ve 217’dir. Karar künyesi ve temel gerekçeler, okuyucunun yalnız dış bağlantıyla yetinmek zorunda kalmaması için burada açıklanmıştır.

İlgili rehberler

© 2026 Av. Üzeyir Ahıskalı

  • LinkedIn
bottom of page